مطالعۀ ترجمۀ کلیله‌ودمنه بهرام‌شاهی بر اساس نظریّۀ نظام چندگانه اون زهر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید باهنر، کرمان، ایران

چکیده
کلیله‌ودمنۀ بهرام­‌شاهی، با واسطۀ یک زبان میانجی به فارسی ترجمه شده است، بااین‌حال تطابق جنبه‌‌­های تعلیمی و دینی آن با فرهنگ ایران در قرن ششم قابل توجّه و معنی­‌دار است. این نکته زمینه‌­ای برای بررسی این اثر بر اساس نظریّۀ «نظام چندگانۀ اون زهر» و «روش گیدئون توری» به دست می‌­دهد. طبق این روش در گام نخست پاره‌­ای از بن­‌مایه‌­های مشترک متن با فرهنگ مقصد استخراج و ریشه‌­یابی شده، در گام دوم نقشه­‌نگاری بخشی از متن مقصد روی معادل آن در زبان مبدأ صورت گرفته و در گام سوم استراتژی‌­های به‌کاررفته در ترجمه طبقه‌‏بندی شده است. یافته‌­های پژوهش در گام نخست نشان می‌­دهد بن­‌مایه‌­های حکایت­‌های کلیله‌ودمنه (چه در بُعد جهانی، چه با سرچشمه ایرانی یا هندی) در بین ادیان آسیایی و اقوام شرقی مشترک‌اند و از ارزش‌­های دینی و اخلاقی به شمار می­‌روند. در گام دوم نقشه‌­نگاری حکایت «مرغ باران و وکیل دریا» روی حکایت مشابه آن در پنچاتنترا به مطالعۀ تطبیقی «سیمرغ» و «گرودا» انجامید و خاستگاه مشترک این دو پرندۀ اسطوره‌­ای را نشان داد. در گام سوم استراتژی­‌های ترجمه شامل حذف، تغییر و جایگزینی و افزایش تبیین و نشان داده شد مترجم چگونه با استفاده از این شیوه­‌ها بین فرهنگ مبدأ (متن اصلی) و فرهنگ مقصد تعادل به وجود آورده است. این پژوهش نشان می­‌دهد آنچه در ترجمۀ نصرالله منشی نقش محوری و مرکزی دارد، فرهنگ مقصد است و مترجم با تمرکز بر آن، عناصر فرهنگی را انتقال داده و در این میان با افزایش عناصر ایدئولوژیک به متن، آن را به گفتمان غالب نزدیک‌تر کرده است.

کلیدواژه‌ها


ابن­مسکویه، ا. (1369). اخلاق و راه سعادت. ترجمۀ ا. نصرت بیگم، تهران، ایران: فیض کاشانی.
اذکایی، پ. (1375). سینا، ابقراط ایران، مجموعه مقالات کنگرۀ بین­المللی تاریخ پزشکی در اسلام و ایران (19-30)، به همت قربان بهزادیان نژاد. تهران، ایران: مؤسسۀ توسعه دانش و پژوهش ایران.
آموزگار، ژ. (1383). تاریخ ایران باستان. تهران، ایران: سمت.
اوستا (1389). گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه. تهران، ایران: مروارید.
ایونس، و. (1400). اساطیر هند. ترجمۀ م. ح. باجلان فرخی، تهران، ایران: اساطیر.
باقری، م. (1379). حکایت مرد آویزان در چاه: بررسی پیشینۀ یکی از تمثیلات کلیله و دمنه. نشریۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی (تبریز)، ۴۳(175-176)، 1-23.
برکت، ب. (1385). ادبیات و نظریۀ نظام چندگانه: نقش اجتماعی نوشتار. نامۀ علوم اجتماعی، 28(23)، 82-97.
بصیری، م. و ابراهیمی­فرد، ن. (1393). بررسی روشمند ترجمۀ نصرالله منشی از کلیله و دمنه. نشریۀ ادبیات تطبیقی (دانشگاه شهید باهنر کرمان۶(10)، 1-32.
بهار، م. (1390). ادیان آسیایی. تهران،‌ ایران: چشمه.
بهار، م. (1400). از اسطوره تا تاریخ. تهران، ایران: چشمه.
بهزادی، ر. (1382). سهم زنان در اسطوره و تاریخ شرق باستان. مجموعه مقالات زن و فرهنگ. تهران، ایران: نی.
بیرونی، ا. (1362). تحقیق ماللهند. ترجمۀ م. صدوقی سها، تهران، ایران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
پورنامداریان، ت. (1390). عقل سرخ: شرح و تأویل داستان­های رمزی سهروردی. تهران، ایران: سخن.
پورنامداریان، ت. (1391). دیدار با سیمرغ. تهران، ایران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
تقی­زاده، ح. (1383). مانی و دین او. به کوشش ایرج افشار، تهران، ایران: توس.
حیدری، ح. و زند مقدم، س. (1391). گرود (گرودا) (نماد انتقال و تبدیل اساطیر هند در سام­نامه). پژوهشنامۀ زبان و ادب فارسی (گوهر گویا)، 6(1)، 83-94.
حیدری، ع. (1384). سیمای زن در کلیله و دمنۀ نصرالله منشی. فصلنامه علمی-پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا، ۱۵-۱۶(56-57)، 51-65.
حیدری، ع. (1387). بررسی بعضی اختلافات کلیله و دمنه نصرالله منشی با ترجمۀ عربی ابن­مقفع و داستان­های بید­پای و پنجاکیانه. فصلنامۀ علمی پژوهشی دانشگاه الزهرا، 18(69)، 45-61.
حیدری، ف.، و علیزاده، ع. (1393). نقش استراتژی ترجمه در جلوگیری از نفوذ زبانی و فرهنگی زبان مبدأ فرادست در زبان مقصد فرودست (مطالعۀ موردی: رمان The scarlet letter و ترجمۀ آن: داغ ننگ). مطالعات زبان و ترجمه، ۴۷(۳)، 97-112.
خزاعی فرید، ع.، و قاضی­زاده، خ. (1394). تأثیر هنجارها بر روند ترجمه (موردپژوهی: ترجمه­های معاصر قرآن مجید). مطالعات زبان و ترجمه، ۴۸(۳)، 83-101.
خطیبی، ح. (1398). فن نثر در ادب پارسی. تهران، ایران: زوار.
خواجه­پور، ب. و خزاعی فرید، ع. (1396). نظریۀ ذخایر فرهنگی زوهر و بررسی راهبردهای ترجمۀ ریزفرهنگ­ها. مطالعات زبان و ترجمه، ۵۰(۱)، 1-25.
خواجوی کرمانی. (1319). سام­نامه. (ا. بنشاهی، مصحح). بی­نا. بمبئی.
دادور، ا. و منصوری، ا. (1385). درآمدی بر اسطوره­ها و نمادهای ایران و هند در عهد باستان. تهران، ایران: انتشارات دانشگاه الزهرا.
دهخدا، ع. (1365). لغت­نامه دهخدا. تهران، ایران: انتشارات دانشگاه تهران.
دوبوکور، م. (1391). رمزهای زنده­جان. ترجمۀ ج. ستاری، تهران، ایران: نشر مرکز.
راشد محصل، م. (1375). دربارۀ داستانی از پنچه تنتره. فصلنامه فرهنگ، 1(17)، 37-58.
رحیمی خویگانی، م. و کاظمی نجف­آبادی، س. (1399). پذیرش آثار جبران خلیل جبران در ایران بر اساس نظریۀ نظام چندگانه. کاوش­نامۀ ادبیات تطبیقی، 10(37)، 1-23.
ژیران، ف. (1399). اساطیر یونان. ترجمۀ ا. اسماعیل­پور، تهران، ایران: انتشارات مکتوب.
ستاری، ج. (1383). سایۀ ایزوت و شکرخند شیرین. تهران، ایران: مرکز.
شارما، و. (1341). پنجاتنترا. ترجمۀ ا. شیکهر، تهران، ایران: انتشارات دانشگاه تهران.
شایگان، د. (1391). بینش اساطیری. تهران، ایران: اساطیر.
شایگان، د. (1393). ادیان و مکتب­های فلسفی هند. تهران، ایران: امیر کبیر.
شوالیه، ژ. و گربران، آ. (1385). فرهنگ نمادها. ترجمۀ س. فضایلی، تهران، ایران: جیحون.
صدیقی، ع. (1386). آشیانۀ سیمرغ از درخت ویسپوبیش تا کوه البرز. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد. 40(3)، 89-100.
صدیقی، م. (1390). همانندی درمانگری سیمرغ در شاهنامه با آیینی از یونان باستان. شاهنامه­پژوهی (مجموعه مقالات همایش آغاز هزارۀ سوم شاهنامه). دفتر سوم. (293-300)، به همت محمدرضا راشد محصل. مشهد، ایران: آهنگ قلم.
طوسی، م. (1345). عجایب­المخلوقات. تهران، ایران: بنگاه ترجمه و نشرکتاب.
عطار نیشابوری، ف. (1383). منطق­الطیر. مصحح م. شفیعی کدکنی، تهران، ایران: سخن.
فردوسی، ا. (1386). شاهنامه. مصصح ژ.، تهران، ایران: بهزاد.
فرنبغ دادگی (1400). بندهش. (م. بهار، گزارنده). تهران، ایران: توس.
قرایی، ف. (1385). ادیان هند. مشهد،‌ ایران: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
قرشی، ا. (1380). آب و کوه در اساطیر ایران و هند. تهران،‌ ایران: هرمس.
قیصری، ا (1380). یک مأخذ بودایی برای تمثیلی از کلیله و دمنه. فصلنامه هنر، 1(47)، 10-13.
گنتزلر، ا. (1400). نظریه­های ترجمه در عصر حاضر. ترجمۀ ع. صلح­جو،  تهران، ایران: هرمس.
لیک، گ. (1385). فرهنگ اساطیر شرق باستان. ترجمۀ ر. بهزادی،‌ تهران،‌ ایران: طهوری.
مارانی، ف.، و ابن­الرسول، س.م.، و محمدی فشارکی، م. (1399). تحلیل مقایسه­ای دو ترجمۀ فارسی کلیله و دمنه (مطالعۀ موردی: حکایت بوزنگان/حمدونگان). متن­شناسی ادب فارسی، ۱۲(۱)، 1-22.
ماندی، ج. (1397). معرفی مطالعات ترجمه؛ نظریه­ها و کاربردها. ترجمۀ ع. بهرامی و ز. تاجیک، تهران، ایران: رهنما.
مجتبایی، ف. (1374). رای و برهمن. تهران، ایران: سخن.
محجوب، م. (1349). دربارۀ کلیله و دمنه. تهران، ایران: خوارزمی.
محمد­زاده، ا. (1390). باز­خوانی یک پرونده داستان شیر و گاو. مجلۀ رشد زبان و ادب فارسی، 2(98)، 28-31.
محمدی ملایری، م. (1380). تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی. تهران،‌ ایران: توس.
مختاری، م. (1379). اسطورۀ زال (تبلور تضاد و وحدت در حماسۀ ملی). تهران، ایران: توس.
مسکوب، ش. (1384). مقدمه­ای بر رستم و اسفندیار. تهران،‌ ایران: شرکت سهامی کتاب­های جیبی.
مشکور، م. (1341). مقایسۀ اجمالی پنج­تنترا با ترجمه­های سریانی و عربی و پارسی. مجلۀ یغما، 166، 81- 89.
مهتدی، ف. (1330). دژ هوش­ربا. تهران، ایران: امیرکبیر.
نصرالله منشی، ا. (1381). کلیله و دمنه. تهران،‌ ایران: امیرکبیر.
نفیسی، س. (1382). محیط زندگی و احوال و اشعار رودکی. تهران، ایران: اهورا.
نیری، م. (1385). سیمرغ در جلوه­های خاص و عام. مجلۀ علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، 25(3)، 215-235.
وارنر، ر. (1400). دانشنامۀ اساطیر جهان. ترجمۀ ا. اسماعیل­پور، تهران،‌ ایران: اسطوره.
ودا، ر. (1372). گزیده سرودها (س. م. ر.، جلالی نایینی، مترجم). تهران، ایران: انتشارات علمی و فرهنگی.
یاحقی، م. (1398). فرهنگ اساطیر و داستان­واره­ها در ادبیات فارسی. تهران،‌ ایران: فرهنگ معاصر.
Even-Zohar, I. (1990). Polysystem studies. Tel Aviv, Israel: The Porter Institute for Poetics and Semiotics.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 55، شماره 3
ویژه‌نامۀ فرهنگ و فرهنگستان
پاییز 1401
صفحه 189-223