نوع مقاله : مقالات علمی‌پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 گروه زبان انگلیسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

یکی از شیوه هایی که درگذشته در ترجمه متون وحیانی از جمله انجیل و قرآن مجید به کار می رفت شیوه ترجمه بین خطی (Interlinear Translation) بود. در این شیوه، مترجمان به دلیل حرمتی که برای متن اصلی قائل بودند به ترجمه حیثیت متنی مستقل نمی دادند و به شکل لفظ به لفظ ترجمه می کردند و ترجمه خود را بین خطوط می آوردند. با این حال ترجمه های اولیه قرآن کاملا تحت اللفظی نیست و از ابتکاراتی زبانی برخوردار است که بررسی آن ها موضوع این مقاله می باشد. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی، به واکاوی مقایسه ای و زبان شناختی چهار ترجمه بین خطی کهن قرآن در بازه زمانی قرن چهارم تا نیمه قرن ششم هجری پرداخته ایم. این چهار متن عبارتند از: ترجمه رسمی معروف به ترجمه تفسیر طبری و ترجمه تفسیر ابوالفتوح رازی در بخش آیات، ترجمه قرآن قدس و ترجمه قرآن ری. موارد انتخاب شده در دو حوزه کلی واژگان و نحو مورد مقایسه و تحلیل قرار گرفته است. یافته ها حاکی از آن است که مترجمان به درجات متفاوت به صورت های واژگانی و نحوی متن اصلی وفادار بوده اند. به عبارت دیگر، علی رغم اینکه ترجمه ها در مجموع تحت اللفظی هستند، مجموعه ای از ویژگی های شاخص واژگانی و نحوی دارند که آن ها را به متون ارزشمندی تبدیل کرده است. کاربرد معادل های اصیل فارسی در ترجمة تفسیر طبری و در ترجمه قرآن قدس و نیز وجود برابر نهادهای محلی، عمدتاً گویش سیستانی، در ترجمه قرآن قدس از جمله این ویژگی هاست. در ترجمه تفسیر ابوالفتوح رازی و ترجمه قرآن ری تأثیرپذیری مترجمان از زبان مبدأ در حوزه واژگانی و بخصوص در ترجمه واژگان دخیل بیشتر مشهود است. در حوزه نحوی نیز ترجمه های تفسیر ابوالفتوح رازی و قرآن ری همخوانی بیشتری با اقتضائات نحوی زبان فارسی نشان می دهند.