پیشگفتار شماره ویژه مقالات منتخب همایش ملی ترجمه و رسانه

تاریخ سینمای ایران تقریباً به اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم باز می‌گردد؛ یعنی به اولین سال‌های بعد از سفر مظفرالدین‌شاه به فرانسه در سال 1280 که یک دستگاه دوربین فیلم‌برداری با خود به ایران آورد. با ورود این چراغ جادوی شگفت‌انگیز به ایران، ایرانیان با سرگرمی تازه‌ای آشنا شدند. با باز شدن سالن‌های نمایش فیلم در تهران و شهرهای مختلف ایران، اولین نمونه‌های ترجمة رسانه نیز به‌وجود آمد. فیلم‌هایی که در ابتدا در سالن‌ها به نمایش گذاشته می‌شدند، بی‌صدا بودند. بینندگان عملاً صدایی از بازیگران نمی‌شنیدند و صدا و موسیقی را گروه موسیقی حاضر در سالن نمایش تولید می‌کرد. نبود فناوری برای ضبط صدای بازیگران در زمان فیلم‌برداری، فیلم‌سازان را مجبور کرده بود برای قابل فهم کردن هرچه بیشتر فیلم‌ها، از خود بازیگران کمک بگیرند و بازیگران تا جایی که می‌توانستند از طریق حرکات بدن و صورت خود برای رساندن مفهوم کمک می‌کردند. با وجود این، همچنان به گفتار نیاز بود؛ چون همه‌چیز با حرکات بدن قابل انتقال نبودند. برای حل این مشکل،‌ استفاده از میان‌نویس پیشنهاد شد. میان‌نویس در واقع نمود اولیة زیرنویس است که در میان صحنه‌های فیلم نمایش داده می‌شد و دربارة صحنه یا موقعیت فیلم به بیننده توضیحاتی می‌داد. اولین فیلم‌های صامت در اوایل 1300 از فرانسه به ایران وارد شدند. با توجه به اینکه میزان بی‌سوادی ایرانیان در آن زمان بسیار پایین بود، یعنی بیش از 70 درصد توانایی خواندن نداشتند و کمتر کسی از مردم عادی با یک زبان خارجی آشنا بود، تنها راه دیلماج بود. دیلماج در واقع رابط بین بیننده و فیلم بود و میان‌نویس‌های فیلم‌ها را ترجمه یا بازخوانی می‌کرد و همچون پرده‌خوان، صحنه‌های فیلم را به زبان خود برای حضار در سالن نمایش به‌طور جذاب تفسیر و روایت می‌کرد. علاوه بر این، بعضی از صاحبان سالن‌های سینما در ایران به فکر ترجمة میان‌نویس‌ها به فارسی افتادند؛ هرچند همچنان به بازخوانی میان‌نویس‌های ترجمه‌شده برای حضار نیاز بود. ورود فیلم‌های صدادار در ایران، چالش‌های جدیدی با خود به همراه داشت. برعکس فیلم‌های صامت، فیلم‌های صدادار با استقبال مردم مواجه نشدند. اتفاقاً، صدای این فیلم‌ها مشکل اصلی بود. فیلم‌ها مملو از گفتگو بود و سالن‌های سینما در آن زمان فاقد تجهیزات پیشرفته برای پخش با کیفیت صدای فیلم‌های صدادار بودند. چندسالی استفادة مجدد از دیلماج و میان‌نویس نیاز سینمادارن ایرانی را برطرف کرد تا اینکه در سال 1325 فیلمی با نام «قرار ملاقات»[1] محصول سال 1940 فرانسه به کوشش اسماعیل کوشان در ترکیه دوبله شد. دوبلة این فیلم آنچنان موفقیت‌آمیز بود که بسیاری به‌دنبال دوبلة فیلم به فارسی در دیگر کشورها افتاند. مثلاً در دهة 1330 آلکس آقابابیان با تأسیس استودیو داریوش فیلم در ایتالیا به دوبلة فیلم‌های ایتالیایی به فارسی پرداخت. همزمان استودیوهای بسیاری در داخل ایران ایجاد شدند و کار دوبله در همان داخل ایران باقی ماند (ایثاری، 1979، نفیسی، 2011 الف و ب، عامری، 2018).

برخلاف دوبله، زیرنویس عمر نسبتاً کوتاهی در ایران دارد و می‌توان آغاز آن را اواخر دهه 1370 دانست؛ زمانی که فیلم‌های اغلب هالیوودی از طریق مجاری غیررسمی به‌صورت لوح فشرده[2] وارد کشور می‌شدند. در این دوره با پدیده‌ای با عنوان «برای تقویت زبان انگلیسی» روبه‌رو می‌شویم که چند شرکت ظاهراً رسمی در ایران شروع به تولید و تکثیر فیلم‌های روز آمریکایی با زیرنویس فارسی می‌کنند و با عنوان «برای تقویت زبان انگلیسی» روانه بازار می‌کنند. هرچند این فیلم‌ها به‌صورت سانسورشده روانه بازار می‌شد، به نظر می‌رسد شرکت‌های که مسئول پخش این محصولات فرهنگی در بازار فرهنگی ایران بودند حتی مجوزهای لازم برای پخش و تکثیر این محصولات رسانه‌ای را نداشتند. در کنار این محصولات، گروهی دیگر به‌صورت غیرقانونی فیلم‌های روز جهان را از کشورهای شرق آسیا وارد ایران می‌کردند. این فیلم‌ها در تهران توسط مترجمان زیرنویس می‌شدند و یک نمونه به یکی از کشورهای آسیایی فرستاده می‌شد تا روی فیلم‌های اصلی گذاشته شود و بعد به‌صورت انبوه وارد کشور می‌شد. با گسترش دسترسی به شبکه اینترنت در ایران، فرایند تولید زیرنویس دیگر حالت فیزیکی خود را از دست می‌دهد به سطح اینترنت کشیده شد. مثلاً وبسایتی همچون «فارسی سابتایتل» بزرگ‌ترین سرویس‌دهندة زیرنویس فارسی فیلم و سریال‌های روزی دنیا شد؛ یا انجمن «سیمپسون‌ها» که در سال 1387 کار خود را در زمینة ترجمه و زیرنویس مجموعة کارتونی سیمپسون‌ها[3] (1989-ادامه دارد) آغاز کرد و انجمن «دمنتور» که فعالیت خود در زمینة هری پاتر در اواخر سال 1384 آغاز کرد. در حال حاضر هم وبسایت‌های قانونی و غیرقانونی بسیاری به زیرنویس مشغول‌اند (جلیلی، 1380؛ معتمدی، 1390؛ شجری‌کهن، 1390).

در کنار دو شیوة اصلی دوبله و زیرنویس، شیوه سومی با عنوان برصدا[4] وجود دارد که برای ترجمة برنامه‌های مستند و مصاحبه‌های خبری به‌کار می‌رود. تاکنون، مستندهای پخش‌شده از شبکه‌های ملی با استفاده از برصدا پخش می‌شده‌اند. در مصاحبه‌های خبری هم شیوة برصدا اولویت داشته است. برصدا شیوه‌ای است که مانند دوبله به‌صورت صداگذاری انجام می‌شود. در برصدا صدای گفتگوهای اصلی حذف نمی‌شود، بلکه به‌صورت بسیار خفیف در زیرِ صدای ترجمه‌شده قابل شنیدن است، این در حالی است که در دوبله صدا بازیگران اصلی اصلاً شنیده نمی‌شود. در برصدا ابتدا صدای اصلی، چند ثانیه به‌صورت واضح شنیده می‌شود و سپس حجم صدای اصلی کم شده و صدای ترجمه آغاز می‌شود. گاهی هم ترجمه زودتر تمام می‌شود و مجدداً حجم صدای اصلی به حالت اولیه بر می‌گردد و بیننده می‌تواند چند ثانیه از صدای اصلی را بشنود.

تدریس ترجمة دیداری‌شنیداری به سال 1369 بر می‌گردد؛ زمانی که درسی با عنوان «ترجمة نوار و فیلم 1 و2» به سرفصل کارشناسی آموزش مترجم اضافه شد (شورای عالی برنامه‌ریزی، ۱۳۶۹). در سال 1396،‌ سرفصل دورة کارشناسی آموزش مترجم دچار تغییرات اساسی بسیار شد و واحد درسی «ترجمة نوار و فیلم» به «ترجمة چندرسانه‌ای (دوسویه)» تغییر پیدا کرد (شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، 1396). در بازنگری سرفصل دروس دورة کارشناسی ارشد مترجمی زبان انگلیسی توسط دکتر مسعود خوش‌سلیقه در سال 1397 در دانشگاه فردوسی مشهد، درسی با عنوان «ترجمة دیداری‌شنیداری» اضافه شد. در دورة دکتری مطالعات ترجمه نیز، سه درس دو واحدی، با عنوان «نظریه‌های ترجمة چندرسانه‌ای»، «آموزش ترجمة چندرسانه‌ای» و «روش تحقیق ترجمة چندرسانه‌ای» وجود دارد که البته جزو دروس اختیاری دوره است و بستگی به دانشگاه ارائه‌کنندة دکتری دارد.

اولین پژوهش‌ها در ترجمة دیداری‌شنیداری در حوزة دانشگاهی را باید در پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد جستجو کرد و پژوهش‌های مستقل بسیار دیگری هم به انجام رسیده است که تعدادی از آن‌ها در مجلات شاخص بین‌المللی به چاپ رسیده‌اند. اولین کتاب تخصصی به زبان فارسی در حوزة ترجمة دیداری‌شنیداری هم در سال 1398 از سوی دانشگاه فردوسی مشهد به چاپ رسید (خوش‌سلیقه، عامری و نوروزی، 1398).

به‌منظور ارائه نقشه‌ای مفهومی از اهم پژوهش‌های غیرپایان‌نامه‌ای که تا کنون انجام و منتشر شده، می‌توان به فهرستی به شرح زیر در چهار دستة اصلی شامل، دوبله، زیرنویس، برصدا، مطالعات رسانه اشاره کرد. این دسته‌بندی کلی بوده و برخی از پژوهش‌ها از دیگر منظرها در دیگر دسته‌ها نیز می‌توانند جای بگیرند.

  • دوبله
  • ترجمة آماتور یا غیرحرفه‌ای (نورد، خوش‌سلیقه و عامری، 2015)
  • سانسور و ایدئولوژی (قوامی عادل، 2010 ب؛ خوش‌سلیقه و عامری، 2014، 2016ب؛ کنویسی، عمر و جلالیان دقیق، 2016؛ صدیقی و ناجیان تبریزی، 2012)
  • راهبردهای ترجمه (قمی، 2009، 2012)
  • جنسیت و زنان (قوامی عادل، 2010 الف؛ خوش‌سلیقه، اریس و عامری، 2019)
  • ترجمة آهنگ‌ها در دوبله (خوش‌سلیقه و عامری، 2016الف؛ محمدعلیزاده سامانی، هاشمی و خوش‌سلیقه، 1398)
  • دریافت و مخاطب دوبله (عامری، خوش‌سلیقه و خزاعی‌فرید، 1394، 2018؛ عامری و خوش‌سلیقه 2018الف؛ خوش‌سلیقه، پیش‌قدم، رحمانی و عامری، 2018)
  • تاریخ ترجمه (عامری، 2018)
  • ترجمه و دوبلة مجدد (خوش‌سلیقه، 2019؛ عالم‌زاده و خوش‌سلیقه، در دست چاپ)
  • زیرنویس
  • ترجمة آماتور یا غیرحرفه‌ای
  • فرایند ترجمة آماتور یا غیرحرفه‌ای (عامری و خوش‌سلیقه،‌ 2019؛ خوش‌سلیقه و فاضلی حق‌پناه، 1395)
  • مترجمان آماتور یا غیرحرفه‌ای (عامری و خوش‌سلیقه،‌ در دست چاپ؛ فاضلی حق‌پناه و خوش‌سلیقه، 1397)
  • شیوه‌های ترجمه در ترجمة آماتور یا غیرحرفه‌ای (عامری و قاضی‌زاده، 2015؛ خوش‌سلیقه، عامری و مهدیزادخانی،‌ 2018؛ رضوانی سیچانی و افروز، 2018؛ ملانظر و نصرالهی، 2017)
  • دریافت و مخاطب زیرنویس (خوش‌سلیقه، عامری، خواجه‌پور و شکوهمند،‌ 2019؛ زاهدی و خوش‌سلیقه، 1398؛ عبدی و خوش‌سلیقه، 2018)
  • زیرنویس و التقاط (ملانظر و خلیلی، 2012)
  • آموزش زیرنویس (خوش‌سلیقه و عامری، 2017؛ رستگارمقدم تفتی، خوش‌سلیقه و پیش‌قدم،‌ در دست چاپ)
  • زیرنویس برای ناشنوایان و کم‌شنوایان (شکوهمند و خوش‌سلیقه، 2019، در دست چاپ)
  • برصدا
  • شیوه‌های ترجمة برصدا برای مستند (خوش‌سلیقه و عامری، 2016ج)
  • شیوه‌های ترجمة برصدا برای خبر (عامری و خوش‌سلیقه، 2018ب)
  • مطالعات رسانه
  • ترجمه و نشانه‌نظام گرافیکی (مهدیزادخانی و خوش‌سلیقه، 1396، 2019)
  • جامعه‌شناسی مترجم (خوش‌سلیقه، کافی و نورانی، 2018)

با توجه به خلأ موجود در فضای دانشگاهی کشور در زمینة ترجمة رسانه از یک سو و افزایش و علاقة روزافزون اعضای هیات علمی و دانشجویان تحصیلات تکمیلی مطالعات ترجمه دانشگاه فردوسی مشهد از سوی دیگر، و با اتکا به برگزاری موفقیت‌آمیز همایش‌های اخیر در سال‌های ۱۳۹۱، ۱۳۹۴ و ۱۳۹۶، گروه زبان انگلیسی دانشگاه فردوسی مشهد، همایش ملی ترجمه و رسانه را در اردیبهشت ۱۳۹۸ در دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار نمود. هدف از برگزاری این همایش فراهم‌آوردن فضایی چندرشته‌ای برای بحث و بررسی مسائل میان‌رشته‌ای و متنوع حوزة در حال گسترش ترجمه در بسترهای مختلف انواع رسانه بود. بدین‌منظور، این همایش میزبان پژوهشگران، دانشجویان و فعالان حرفه‌ای حوزة ترجمه و رسانه در بستر زبان‌های مختلفی مانند انگلیسی، فرانسه، عربی، ایتالیایی، روسی و فارسی بود که بررسی یافته‌های نوین دربارة جنبه‌های مختلف ترجمة رسانه از جمله فرایند، فناوری، تاریخ، شناخت، دریافت، کیفیت، آموزش، اقتصاد، روش‌شناسی پژوهش، اخلاق، ایدئولوژی و سیاست پرداختند.

با موافقت هیئت تحریریة فصلنامة مطالعات زبان و ترجمه، اولین شمارة دورة 52، به انتشار مقالات کامل منتخب همایش ترجمه و رسانه اختصاص داده شد.

افراد بسیاری در برنامه‌ریزی و برگزاری این همایش کمک کرده‌اند که بدون کمک‌ها و حمایت آن‌ها‌ برگزاری این همایش علمی مقدور نبود. تقدیر ویژه شایستة اعضای هیئت علمی گروه زبان انگلیسی، اعضای خارجی کمیته علمی و اجرایی این همایش است. دبیر همایش، به‌طور ویژه، از همکاری آقای سعید عامری در هماهنگی‌های امور علمی همایش و در گردآوری این شماره ویژه، و از همکاری آقای عبداله نوروزی در ساماندهی امور اجرایی و اداری همایش صمیمانه قدردانی می‌نماید. از حمایت‌های مؤثر پایگاه استنادی جهان اسلام (ISC) و مرکز منطقه‌ای اطلاع رسانی علوم و فناوری (RICeST) نیز قدردانی می‌گردد.

 

مسعود خوش‌سلیقه

سردبیر مجله مطالعات زبان و ترجمه

دبیر همایش ترجمه و رسانه

  • الناز پاکار
  • حمیده نعمتی لفمجانی
  • سعید عامری
  • فرزانه شکوهمند
  • میلاد مهدیزادخانی
  • پرینا قمی

مقالات علمی‌پژوهشی